Novellas in November, short non-fiction and non-novellas: #NovNov, a brief recap

Quick reviews of all the short-form books I read in 2021 for Novellas in November. 9 finished and 6 half-read, ranging from obscure biographies, lots in Dutch, a ‘lost’ German novella, a wonderful children’s book set on the Dutch coast and a Dutch author who was a castaway for a week. November isn’t over yet for me!

In the age of climate change deniers, Covid deniers and conspiracy theorists, I have decided not to believe the rumour that it is the last day of November. I am now an end-of-November denier. Tomorrow, on 31 November, I will continue to finish the half-read novella-length books I started and continue to post blogposts about them. Ever the optimist! After all, the naming and of numbering of months is just a conspiracy theory to make people feel that time is slipping away from them. If I’ve counted correctly, I read 9 novella-length books this November and half-read another 6.

#NovNov My novels in November 2021; not pictured, The Passenger by Ulrich Alexander Boschwitz (ebook)

Read in full

The Theft (1989) – Saul Bellow. Clara Velde and Ithiel Regler (or Teddy, as she calls him) were once engaged. They are still best friends, years later, but they meet to discuss the world and relationships. The emerald ring he gave her is still her most prized possession, until it is stolen, recovered, then stolen again. This felt like a collection of notes for a longer novel and the second half went nowhere. I suspect most people will end their review with the words, “I should have thrown this book out of the window”, just like the picture on the front cover.

O, How the Wheel Becomes It (1993) – Anthony Powell. This is a fantastic satire of the publishing industry. Geoffrey Shadbold, an author with modernist literary pretensions, earns his living as a literary critic. He also has a sideline as a contestant on panel shows and his wife is also a successful author. When he is asked to assess a diary written by a contemporary of his who died during the war, he initially relishes the idea of deciphering it and realises that the author, Winterwade, had been a gifted diarist. Much to his annoyance, he discovers that Winterwade had managed to sleep with a woman he had been pursuing himself. To add insult to injury, he had taken her to Paris to a hotel recommended to him by Shadbold. In a fit of pique, he tells the literary agent that the diary is unsuitable for publication, banking on the fact that the handwritten diary is virtually illegible. Unfortunately for him, he is about to be interviewed on television by a sadistic chat show host who loves to spring surprises on his interviewees in the shape of people from their pasts. Shadbold’s life is about to turn into a farce. It is delicious! I really must find more by Anthony Powell.

Winterbloei [Winter flowering] (2019) – Jan Wolkers. I have always actively avoided Jan Wolkers’ work because his most famous novel and the film made of it, Turks fruit (Turkish Fruit), is one of those overly-sexed Dutch novels I love to hate. This collection of writings is quite different and I’m sold! The excerpts are from various books and letters, all with the theme of nature, by one of the Netherlands’ most prominent authors. They were issued as an introduction to his work in 2019 for a Dutch reading campaign, Nederland Leest, when the book was given out free by libraries; I read it in the run up to this year’s edition, when De wandelaar [The Walker] by Adriaan van Dis was given away.

I thoroughly enjoyed Wolkers’ letters to his adult son describing what was going on in his garden. The most rewarding, however, was the central section, his diary of a single week in 1971 when he was dropped off alone at the deserted island Rottumerplaat, little more than a glorified sandbank off the Dutch coast. His only contact with the world was a brief daily call with a radio show to talk about his day. He thoroughly embraced the experience, enjoying swimming, eating shellfish, shrimps and sea lettuce and walking around naked where no one could see him. He also rescued and hand fed an oyster catcher (a bird) with a broken leg and rescued an abandoned seal pup. This was all in contrast with the previous week’s castaway, the author Godfried Bomans, who was renowned for writing fables featuring animals, but was a real townie who couldn’t wait to get back to his city life.

Erik of het klein insectenboek (1949) – Godfried Bomans. Coincidentally the next book I had picked to read, before I discovered the island castaway connection, was by the aforementioned Bomans. Again, it was a Nederland Leest reissue of his novella-length fable of a young boy who shrinks and is pulled into the world of the insects, snails, spiders and the like. This isn’t really designed as an instructional tale about small creatures, but the creatures all have distinct personalities and philosophies depending on their characteristics. Erik has a bad habit of putting his foot in it and insulting his hosts, for instance complaining a snail is too slow and making admiring comments about an insect which is considered inferior by his hosts. Although I enjoyed this book, it hasn’t inspired me to read any more of his work. It was also highly reminiscent of another Dutch classic I read recently, Frederik van Eeden’s De kleine Johannes (The Quest) (1887) and I wondered if it was a tribute or an attempt to emulate Alice in Wonderland and the like.

Wat bedoel je dat je de man bent (= Dagboek van een vrouwelijke arts) (Memoirs of a Woman Doctor) (1960) – Nawal al Saadawi. This is an Egyptian woman’s account of her life, based on al-Saadawi’s own life, concentrating on her childhood and personal journey to independence. As a child, she was free to play outside like her brother, but with puberty came unwanted attention from men. She withdrew into her room and her studies, shutting herself off from her mother’s limited expectations. Once she was a doctor, she took the initiative to find herself a husband who would allow her independence. After a failed marriage, she moved to the country to reset her life, but feels guilty because she is paid by people who can little afford her medicines. She feels emotionally aloof until she meets a man who shows her how to reconnect with her emotions. Al-Saadawi gave up her medical career to become an author and political activist on behalf of women. None of this is included in this early memoir, though it comments extensively on the role of women in Egyptian society, In her introduction she mentions that because her writing was constantly edited in Egypt, it felt like an amputation, so she used a publisher in Lebanon. Verdict: interesting as an insight into traditional expectations of women, but I suspect her later books were better written.

The Wheel on the School (1954) – Meindert de Jong. This was a real palate-cleanser after the heavy topics in Memoirs of a Woman Doctor. This is an absolutely delightful story about the children from a tiny Dutch village school who decide to attract storks to their village rooftops. However, they discover its not as easy as you would think to find a spare wagon wheel, nor to transport it once you’ve found it. Along the way they meet and make friends with villagers who they had always feared or ignored, strengthening their community. They have some pretty hair-raising adventures on the way. I remember listening enthralled to this on BBC school radio when I was about ten and have never forgotten the title and the storks in the roofs, but I hadn’t remembered any of the rest. Now I wonder if they just broadcast an excerpt. I also discovered that it hadn’t been translated from Dutch as I expected, but was written by a Dutch man who emigrated to the USA at the age of eight and based it on his childhood memories. I suspect he may have still thought in Dutch after all those years because Dutch phrases shone through in his English. The book was translated into Dutch in the 1950s, but is virtually unknown here. I am so glad I got the chance to read it; a kind American BookCrosser sent it to me when she mentioned it in a forum post. I think I will keep this forever in my personal collection.

East Wind, West Wind (1930) – Pearl S. Buck. Brought up to be a subservient Chinese wife, with bound feet and deep knowledge of traditional manners, subtle flavours and how to please her husband by her meekness, Kwei-lan has been betrothed since childhood to a man who studied in America to become a doctor and believes in Western ways. When they marry, he takes her to live in a Western-style house. She finds Western manners, food and dress barbaric. Her ailing mother is relying on her to produce a male heir so she can honour the ancestors. When this doesn’t happen, she tells her daughter that she will have to compromise. Only when she asks her husband to explain scientific principles to her do they finally form a bond. But there are more upsets in store for her traditional family with her absent father, several concubines and a brother who also goes to America. I really enjoyed this story, especially the explanations about a traditional world that seems very similar to that of traditional geishas in Japan. For fans of Geisha, The Snow Fan and The Last Emperor.

The Little Man from Archangel (Le petit homme d’Arkhangelsk, translated from French by Nigel Ryan) (1956) – Georges Simenon. This is my first ever Simenon and I thoroughly enjoyed it, though it wasn’t a detective novel as I’d expected. Jonas Milk is an unassuming secondhand bookseller, the son of Russian émigrés who used to run the nearby fishmongers on the market square where he lives and works. He has lived there all his life, except when he went to school elsewhere. He has always felt completely accepted, though he is aware that they always refer to him as Monsieur Jonas instead of just using his first name like everyone else. His only worry is his much younger wife, Gina. She didn’t come home last night. It’s not the first time, so he’s not too worried; she’ll come back and he won’t ask any questions. But people keep asking where she is, including her parents who also live on the square and her brother, who had always been against the marriage. Jonas makes the mistake of telling a little white lie to save face. He says Gina has gone to visit a friend in Bourges, but gradually people realise it’s a lie, and suspicion falls on him. All of a sudden, they make him feel a real outsider and start to accuse and ostracise him. Where is Gina? Did he really kill her? How can he prove he didn’t? Why did he tell so many lies and half-truths? Verdict: excellent. I’m now keen to read more by Georges Simenon.

De reiziger (Der Reisende/The Passenger) (1939) – Ulrich Alexander Boschwitz, translated from German to Dutch by Izaak Hilhorst and Irene Dirkes. This novella was a firsthand account that bore witness to the overt arrest and internment of Jews in Germany during and immediately following Kristallnacht. It was ‘lost’ for many years, reissued in German, then translated to Dutch in 2018. I hoped to read and review it before the English-speaking world caught up in 2021, but I delayed too long and forgot it was on my Kobo app. The combination of #GermanLitMonth and #NovNov finally reminded me. It was worth it. The non-practising Jew Silbermann is married to a gentile, he served in the German army in the First World War with Becker, who is now his business partner. To all intents and purposes, he considers himself German. He has the infinite advantage that he doesn’t look Jewish, but Hitler’s anti-Semitic forces are gaining ground. He is cautious and trying to convince his son in Paris of the urgency of obtaining a visa. Soon it comes to a head with an ominous knock on the door. Leaving a business associate and his wife to answer, Silbermann leaves by the back door and so begins a life of flight, in constant fear of capture, moving from one place to another, crisscross through Germany. So far only men have been arrested, so his sister is safe for now. To complicate the issue, he cannot contact his wife so is wracked by indecision; she’s not Jewish, surely she’s safe? And so the situation spirals, as he realises that even his closest friends feel unable to help, that his presence comprises the safety of others. He blames them for their treachery, but later realises that even he is not prepared to sacrifice himself to help someone else who is more obviously Jewish. Knowing what we know, in retrospect, this was a timely warning, written when the writing was in the wall for the Jews, but Hitler hadn’t yet fully implemented his evil plan. Chillingly prescient.

Still reading

One of the disadvantages of reading novella-length books that I personally come up against is that, if I am struggling with one because I’m tired or just want to read for five minutes before bedtime, I have the bad habit of picking up something new. Then I get hooked and want to continue with the new book. I find this especially tempting if I’m reading a book with clear sections or discrete stories. And so it is that I find myself at the beginning of my extended November reading several half-read novellas or collections.

Cannery Row (1945) – John Steinbeck. This was a last-minute attempt to fit in at least one classic novella this month that anyone else might have heard of and tick off another book on the 1001 book list. I don’t know what I expected, but this isn’t it. It almost perfectly fits the dictionary definition of picaresque (according to that venerable old reference tool, Wikipedia. The only rule it breaks is that it is not about a single renegade, it seems to be made up of a loosely connected series of anecdotes about a down-at-heel community on the coast at Monterey before WWII. Somehow it vaguely reminds me of my sons’ Grand Theft Auto game in terms of scenery and seediness. As I haven’t finished yet, I don’t know if the book extends into the war period; I could Google to find out, but I shan’t because, as it’s so enjoyable, I will have finished it in no time. I have already read Of Mice and Men and was equally impressed. One thing that strikes me is that they both include young men with learning difficulties. Is this a recurring theme for Steinbeck, and if so, is there some personal reason he did this?

Under the Eye of the Clock (1987) – Christopher Nolan. The author was born profoundly handicapped by cerebral palsy, having little control over his body and unable to speak. Fortunately for him, his parents gave him unconditional love, included him in all they did, talked to him and his father told unlimited stories and recited poetry to him from an early age. They realised that he was intelligent and could understand what he wanted by a system of empathy, close observation and nods from the boy. He was sent to a special school where he learnt to read and write, then they managed to find a secondary school which was equally open-minded and inclusive. His mother initially helped him to write, supporting his head while he typed, letter by painstaking letter. When he was 14, he won a literary award from was then called the British Spastics Society, his case was publicised and IT specialists started working with him to find ways for him to communicate using a computer. This book is his autobiography, but he renames himself and his parents. In the book, he calls himself Joseph, perhaps in reference to a moment of supreme happiness when he took part in his school’s performance of Joseph and His Amazing Technicolour Dreamcoat. In parts the language in this book is extraordinary, with unusual word uses and imagined words, with passages that jump from the page with originality. In other parts the language is more pedestrian. Whether this is a result of different parts being written when he was younger, of joining more poetic parts together with narrative prose, or whether his mother edited or even wrote the rest to make it into a coherent book and speed the process up, I wouldn’t like to speculate. What is certain is that Christopher Nolan’s life was both extraordinary and extraordinarily difficult and the less fanciful passages are a necessary respite from the sheer flights of fancy of the rest. Verdict: Due to the concentration required to read parts of this book, it took far longer than anticipated, but I shall certainly make the effort to read the rest to find out what happened to him up to the age of 22 when this was published.

Rebel voor het leger [Rebel for the army] (1985) – Eva den Hartog. Memoirs of a Dutch Salvation Army officer who spent her life working abroad, particularly during the decolonisation of the Belgian Congo, but later in Bangladesh, briefly in Vietnam during the withdrawal of American troops and even in the USA. She started work as a nurse, but was such an excellent organiser that she was soon in charge of setting up and running aid camps for refugees in various places, running medical centres and training local staff. She seemed to have the knack of persuasion which she put to good use when negotiating with government and other officials. Her own charisma also came in handy when she was interviewed on television and radio programmes about her work; her campaigns raised vast amounts of money. This is a fascinating account, though I suspect she was quite a taskmaster and didn’t suffer fools gladly. In fact, that was one of the things that brought her into conflict with the officers above her in the hierarchical organisation she worked for. A fascinating life.

Chuapi punchapi tutayaca: verhalen over Indianen [… stories about Indians] (1984), translated from Spanish and Portuguese into Dutch by Hermien Gaikhorst, Emmy Kwant, Mariolein Sabarte-Belacortu, Mieke Westra. This is one of those books that has been making me feel guilty ever since I got it because it’s only short stories so why can’t I wrestle my way through it? The ‘Indians’ in question live in South and Central America: Mexico, Ecuador, Guatemala, Nicaragua and Peru. They almost all come from the Latin-American indigenismo movement. Many bemoan the fate of the native peoples after colonisation, but some stories actively celebrate indigenous culture. Nevertheless, I find them hard going. Never fear, I shall persevere!

Twee weken in Holland (Quinze jours en Hollande [A fortnight in Holland] (1892), translated from French to Dutch by Frank de Zwager) (1985). The majority of this short book contains a report of a trip the French Symbolist poet took to the Netherlands in 1892, written as if it were a letter to a friend. He was there at the invitation of a prominent group of young artists, there to give a series of lectures in The Hague and Leiden. Only one I have definitely heard of: Jan Toorop, and that only because he has a street named after him in Nijmegen. I have discovered he also lived there for a time, designed some stained glass in a church I have passed hundreds of times and was of Indonesian descent, born in Java. Much of his later work incorporated his heritage and ushered in the Dutch style of Art Nouveau that was humorously referred to as slaoliestijl (salad oil style) because of Toorop’s famous poster for a Delft salad oil. It was also interesting to realise that Verlaine’s host, the artist Zilcken, was married to a Javan lady and that, at least in their artistic circles, this was accepted. Some of the authors he met were part of the Tachtiger Movement (the Eightiers) whose writing was too radical for the mainstream literary magazine De gids (The Guide). One of the men Verlaine met was the poet and critic Willem Kloos who, together with Frederik van Eeden, set up a rival literary magazine with the ironic name De nieuwe gids (The new Guide). Van Eeden you may recall, wrote De kleine Johannes (The Quest), which I mentioned earlier. For me, the main interest in reading this is the snippets of information about Dutch society at the end of the 19th century and connecting dots between Dutch artists and authors, realising that they moved in such a small circle in a social whirl of concerts, dinner parties and soirées. Somehow I think I will never really learn who was who, but the information is interesting as long as I can remember it.

Finding a Voice (1978) – Amrit Wilson. Essays by Asian immigrants in the UK in the 1970s. A new edition of this appeared in 2018 with a new chapter about what the book meant to South Asian women in Britain and comparing their lives to the women in the original interviews, but this is a slightly revised edition from the 1980s, which is presumably when I bought it from a secondhand bookshop. Although this is fascinating, there is a lot of information included and I’m taking notes, so progress is slow. Once again, this is a book I intend to return to, read and digest, sooner rather than later.

Oosterschelde windkracht 10 (1976) – Jan Terlouw: discussion for the 1976 Club

In 1953 a catastrophic storm surge flooded the Dutch coast, killing hundreds, washing away people, livestock and whole buildings. Jan Terlouw tells the story of one family, but brings it up to date as it was in 1976 when there was a heated debate about whether or not to complete sea defences, damaging an irreplaceable habitat. The generations disagree. Full of adventure, protest groups, PR stunts and a few humorous subplots to lift the mood, this is a Dutch YA classic.

“They like saying we’re too young for something, thinks Valeer. We don’t have the experience. Maybe it’s them that are too old with their point of view permanently fixed to an old experience. Experiences are like an anchor. You feel as if you have anchored the ship of your life safely to them and forget that it also means that you are stuck there.” 1

Jan Terlouw is a well-respected and popular Dutch author of historical fiction for teenagers/young adults, in recent years co-authoring with his daughter, Sanne Terlouw. His most well-known books are Oorlogswinter (1972) (Winter in Wartime) and Koning van Katoren (1971) (How to Become King), both of which have been filmed. Somehow I had missed the fact that he had also been a distinguished politician, a professor of Urbanisation and literature, all after working for several years as a researcher in nuclear physics. Quite the Renaissance man.

Oosterschelde windkracht 10 [Oosterschelde Wind Force 10] is a brilliant way of explaining a slice of Dutch history to youngsters who weren’t born when it was set, or foreigners like me who don’t know the full history of the whys and wherefores of the Dutch sea defences, the Delta Works. Like another of the books I read during the 1976 Club, Wild Thorns by Sahar Khalifa, this makes great use of dialogue to present differing viewpoints in a natural way by allowing the fictionalised characters to debate the issues. Terlouw also introduced some interesting subplots to liven up proceedings so it didn’t degenerate into a simple summing up of political points.

Given this is the sort of history every Dutch citizen should know about, it’s a shame that Terlouw didn’t make clear how much of this was factual and how much was poetic licence. Many of the incidents he described during the protests really did happen, including the collision between the small boat and the police launch. In fact, as a leader in the D66 at the time, Terlouw was personally involved in the debate and the protests and was probably present during the flotilla of small boats. However, the storyline about the bomb in the Ministry archive and the petty official who was tricked into giving a television interview which was used against him? As far as I can tell, all of that was completely fictional, as were the more fanciful incidents involving a policeman who tried to arrest people for swimming naked. Terlouw’s afterword notes only that he didn’t base his characters on particular people, though I suspect certain names weren’t changed that much. There is an update at the end of the book to explain what happened later due to further insights about the role of the estuary. The design of the dam was also radically changed to a technological marvel that has been claimed as the 8th modern wonder of the world, a surge barrier rather than a dam. The book was originally published in 1976, before the Delta Works were complete.

This would be a wonderful book to discuss in class as it has all sorts of subplots and raises a variety of issues, amongst others about the environment, trusting the media, the damage gossip and rumour can cause, loyalty to family and colleagues.

Warning: This is more of an in-depth discussion than a brief review, as much to trigger my memory of the book later as it is to encourage anyone else to read the book. If you want to read the book yourself, you might want to do that first.

Book review and detailed discussion

The Oosterschelde (Eastern Scheldt) is a major sea inlet on the Dutch coast in the southerly province of Zeeland in an area where several large islands were separated by various inlets. After massive flooding from the sea in 1953, with devastating loss of life, it was decided to build vast sea walls to cut off several of the inlets from the sea, creating giant brackish freshwater lakes. In 1976, several of these dams had been built, connecting the islands together. However, there were growing protests about the environmental impact as the new lakes changed in character, reducing biodiversity and fundamentally changing the conditions for flora and fauna. Younger environmentalists and local sea fishermen and mussel growers banded together to protest and tried to turn back the plans.


However, the book begins by introducing us to the family who will feature throughout. In 1953, Anne is a young woman who escapes to her sailing boat after one of her arguments with her pious father. She is obviously headstrong and impulsive and fed up with the restrictions on the religious-minded island. Her father, Strijen, “believed in authority. Anne believed in individual freedom. These two viewpoints rarely agree if the representatives of those viewpoints belong to different generations.” 2 (My translation from Dutch)

I had expected to be launched almost immediately into the story of the 1953 disaster, but I was surprised by an adventure story instead. Out of the increasingly stormy sea Anne fishes a locked wooden case, capsizing her boat in the process. To right it, she pulls it into the remote shore, hangs her wet clothes on the rigging and swims naked to keep warm and pass the time while she waits for them to dry. Unfortunately for her, an overzealous young policeman happens to be passing along the dike on his bicycle and decides he should make up a report. This is really an excuse to find out her address as he’s attracted to the daring girl who answers back instead of being embarrassed or contrite. Later this meeting will come back to haunt her.

Anne can’t wait to find out what is in the box she has found. Henk, her staid fiancé, helps her to open it and the method he uses is described in detail. Bizarrely, I had just read this when I saw precisely the same method used on television in The Repair Shop: “With great patience he tried out the keys, felt inside with a wire, filed away tiny edges from the key that seemed the most promising.” 3 (My translation from the Dutch). Inside the case they find papers that belong to someone who is obsessed with the sea and the dikes, a certain Brooshoofd, including details of previous floods caused by storm surges: the Saint Elizabeth’s Flood of 1421 in which 10,000 people drowned, the All Saints’ Flood of 1570 and several other less famous floods, including serious flooding on the island of Goeree-Overflakkee in 1682. Brooshoofd has calculated that, in the right circumstances, with a major storm surge from the north-northwest coinciding with a spring tide, that the dikes protecting the islands in South Holland and Zeeland would be inadequate.

Anne and Henk are fascinated, she because she is a sailor and Henk because he is training to be a civil engineer who will probably spend his working life working on just this sort of problem. They decide to return the wooden case in person; perhaps they will be able to talk to the man and find out more. However, when they track down his house, he has obviously not been home for quite some time. It seems he has disappeared without a trace. Later, this turns into a murder investigation and the young policeman remembers the incident with Anne on the shoreline and puts two and two together to make five. As he is a very junior policeman in a rural area, the detective from Rotterdam is initially not much interested in his theories. He grumbles, “People from the city always imagine that they’re better than people from the country. Like a pedigree. But in reality, city dwellers are to villagers as cows are to red deer stags.” 4 (My translation)


As this story is set on a relatively small island in a sea inlet, Terlouw reminds us how restrictive that is. “Anne had been home less than hour and she already felt as if she wanted to run away, away from that suffocating atmosphere, away from that island, away from every island, because an island has such clear borders. […] The people on the island never changed. They were quick to label change as ungodly or stupid. It seems as if the closer people live to the sea, the less prone to change they are, more conservative, thought Anne. Does that come from resistance to the changing nature of the sea or is it fear of the water – the deadly sea? Or does the sea never actually change because it always comes, always goes, rising, falling, the eternal heartbeat.” 5 (My translation)

The flood

As expected, the next part of the book deals with what happens to the family and people they know during the terrible flooding of 1953. It was due to exactly that combination of circumstances that Brooshoofd had predicted: incredibly high water topped the sea defences, then caused catastrophic breaches in the dikes. Farms and houses were destroyed, people and livestock washed away. In the freezing cold of February, even those who clung to trees and roofs were liable to be unable to hold on until they were rescued, many hours or days later. The fact that anyone survived at all is frankly a miracle. This is all told with the minimum of drama and at a distance: flat facts. The drama comes from the events themselves rather than from any dialogue. The facts speak for themselves. The people seem oddly accepting of the unfolding drama.


Now we switch to the second part of the book, set in the present day of 1976. The family has moved away from the island where they had lived during the disaster. Strijen has retired as a farmer. After graduation, Henk has been working for Rijkswaterstaat, the Dutch Ministry of Infrastructure and Water Management, involved in the flood protection. It is described as a closed sort of organisation with employees who are fiercely loyal to each other. Henk and Anne have two sons, Piet who is also studying to follow in his father’s footsteps and Valeer, who is a practical sort and left school early to work in mussel farming.

After the events of 1953, the Netherlands was willing to do anything to protect the country from the sea and invested heavily in the so-called Delta Works. Huge dams have already been built connecting the northerly islands, cutting off the sea inlets from the sea, turning them into huge brackish freshwater lakes, including the Grevelingen where Anne used to sail. Now the final dam, cutting off the Oosterschelde is about to be built. Both Piet and Valeer are part of a protest group that is planning demonstrations against the new dam. Strijen and Henk were both victims of the 1953 flood and can’t wait for the Delta Works to be finished and for the Oosterschelde to be closed off. Both sons view their father’s employer as the enemy who only wants to destroy nature, by building more and more roads and by completing the Delta Works. Of course, the opposing viewpoints create a great deal of friction around the dinner table. Valeer is impulsive and tends to upset his grandfather by saying things without thinking. Anne often has to try to distract them and pacify their hot tempers. She is not sure how she feels about the proposed dam, so goes out to sail on the Grevelingen she knew and loved when it was a sea inlet. She notices a few differences, but nothing she finds too disturbing, though she does concede that the vegetation has changed and she no longer has to worry about the tides.

The debate

The family agrees to listen properly to each other’s arguments. First Henk will have his say, then the boys. This is a really clever way to lay out all the facts, as if it was a simple debate between family members. Henk illustrates his points by taking them on a drive to visit the area where the old farm was. They go to the nearby village, Oude Tonge, where Henk tells them how 302 people died, either immediately swept away when the dike broke and whole houses were washed away or later, when houses collapsed due to the water streaming past. In some cases, families watched as one by one, they slipped into the water as the February cold seeped into their bones and they lost their grip on roofs or trees. For a family that does not usually share their feelings, Henk ups the emotional ante by taking them to visit an old man who survived. He tells them how they had to go out to discover the victims, drowned in their own houses or in the fields, finding the last of them six weeks later when the polder was finally dry and the bodies virtually unrecognisable. He describes the weeks of funerals that followed, with some buried in mass graves and all in coffins supplied by the Red Cross. Henk takes them to see the place where the body of a family member had been found, swept away. After this emotional onslaught, he takes them to see the mighty bulk of the completed Brouwersdam, large enough to protect the land beyond against sea, built to withstand a once in a 4,000-year event. I wonder what the odds are now, given the rising in sea level due to global warming. The norms are reviewed every twelve years, last time in 2017. Delta Programme 2022, page 36. According to Henk, if the Oosterschelde is not completely dammed, the risk that other dikes break will increase rather than reduce.

Subplots galore

If this book is anything to go by, then Jan Terlouw is a master of subplots. In the first part of the book, in 1953, the rumour mill gets to work and Anne comes under suspicion of murder. In the second half of the book, there is a subplot linked to the question of the Oosterschelde because a small bomb goes off in the shed containing the archive at the Ministry where Henk works, just after he has left for lunch with the librarian. Fortunately, nobody is hurt. This brings the protest group under suspicion of planting a bomb and they have to postpone the publicity stunt they have been planning. Then one of Henk’s colleagues, Lievenbach, visits Henk at home and makes a rude comment when he hears that Valeer is a member of the protest group. When Valeer speaks to Lievenbach about that day, it suddenly jogs Valeer’s memory and he recalls cycling past and seeing the man leaving the library shortly before the explosion.

Just as we think we are about to hear the other side of the story, when Piet and Valeer have their right of reply, Terlouw inserts another subplot. This time a young maritime pilot on the coastal route is assigned to pilot a ship to Antwerp. However, left on the bridge alone, with the ship on automatic pilot, he nips into the toilet on the bridge and is unable to open the door again. The ship is heading towards a grounding and he desperately needs to escape to avoid disaster. I completely missed the point of this, but I later realised that it was so that somebody could make a comment about nobody being able to break down the door to Toos’s heart… The pilot makes it back in time for the rendezvous with the protest group. They are going to play a clever trick on Lievenbach, pay him back for giving their group a bad name and make him eat his words. After all, they have evidence that could incriminate him.

Now it’s finally time to hear the evidence for keeping the Oosterschelde open. One of the points I hadn’t expected was that if the current dikes were sufficient for a once in hundred-year event, then in the previous 20 years, there was a 20% risk of it happening again. The claims that the dams would protect people from a 4,000-year event were spurious, since the chances of the dams themselves lasting that long were virtually zero. The politicians and engineers are so fixated on building impressive sea defences that they haven’t improved and repaired the existing dikes. What’s more, the risks of loss of life due to sea dikes crumbling has been exaggerated as this this actually happens at low tide, with time to repair them before high tide. Piet points out that if there had been an adequate emergency warning and evacuation plan in 1953, many lives could have been saved; usually only breaches in river dikes cause sudden flooding. Yet somehow there is no talk of closing off the entrance to the economically important Westerschelde because that would restrict access to the busy ports of Rotterdam and Antwerp; if it was absolutely necessary to do so, the engineers would be able to find an alternative solution; why not for the Oosterschelde?

As Henk had previously pointed out, work has already started, construction firms havealready heavily invested in equipment and expertise and the powers that be want to maximise this. It is politically expedient to be able to claim the government is investing in safety, whereas the actual loss of life in 1953 was low in comparison to the numbers of people who die or have life-changing injuries each year from car accidents. Points I had expected were related to the destruction of nature and the mussel beds in the Oosterschelde itself if the inlet is a closed off with a dam. Without the tides, polluted water from the rivers would build up in the manmade lake and fish stocks would be destroyed. Again, Valeer notes that with a lack of protein to feed the growing world population, it was irresponsible to remove a food source; shallow coastal waters, inlets and estuaries are the most productive parts of the sea, often acting as nursery beds and are already under threat from industrialisation and urban expansion.

Now it’s Anne’s turn to decide which side has won the argument. She lets herself off the hook by saying she has to consider her decision, but the following day, when a governmental commission is set up, the Klaasesz Commission, she says she will abide by their decision.

A sneaky trick

We now return to the protest group. Their method of playing a trick on Lievenbach is brilliant, though thoroughly unethical. It will certainly appeal to younger readers and would make for a great class discussion about not believing everything you see in the media and how your own words can be used against you by clever editing. As the book comes to its conclusion, Terlouw also describes small boats (kotters) taking part in a demonstration at sea when journalists, government ministers and the Queen’s Commissioner for Zeeland come to visit the site. He describes a peaceful and cheerful flotilla of boats hung with protest banners. All goes well until there is a minor collision between one of the small boats and the police launch. This is later taken to court and though the protesting boat is found guilty, no punishment is given, a cause for celebration in the home port of Yerseke.

What turns the tide, so to speak, and brings things to a head in terms of decision-making is the fact that there is another storm surge in late 1973, only 20cm lower than the 1953 disaster. Being as this is based on historical events, Terlouw concludes the book with a few facts about what happened next. The Klaasesz Commission decided to replace the complete dam with a dam consisting of prefabricated hollow concrete casings (caissons) with moveable gates, retaining the tides, but restricting the water flow and lowering high tide levels further inside the estuary (a storm surge caisson dam – stormstuwcaissondam). This would be complemented by closable dams to further divide the area further inside the inlet to prevent saltwater reaching the new freshwater lakes. It might cost an extra 100 guilders per Dutch taxpayer and take a few more years to complete than the original plan, but it was a good compromise.

In between the politics of the issue, we have another couple of more light-hearted scenes. Anne finally manages to get her revenge on the policeman who blackened her name twenty years earlier. A wedding is celebrated. And we finish with Anne and her younger son Valeer, the two who most appreciate the sea, walking arm in arm beside the Oosterschelde.

“’Maybe you, your generation, has relearned how to feel wonder,’ she said then. ‘We are the children of the century of technology. And technology has done its utmost to remove the wonder from our lives. Technology understands everything, controls everything, changes everything.’

‘Yes,’ says Valeer, ‘that’s how our society is organised, that’s how it’s taught to us. Humankind, with all its technical and scientific knowledge, is going to go ahead and teach nature a lesson.’” 6 (My translation)

The final sentence seems completely unnecessary as it mentions that Anne’s father died that very day. It adds nothing to the story whatsoever; a strange thing to do.

Further reading

For anyone who can speak Dutch who is interested in the real story behind Terlouw’s tale, I have gathered a few references. Even if you can’t read it, there are some good images in there, too.

Firstly, you can download some excellent official information about the Delta Works Project as a whole, from the Dutch government.

Andere tijden article.

Protests against the closure of the Oosterschelde.

Johan van Veen may have been the inspiration behind Brooshoofd.

A long read from 1984 about the building of the Oosterschelde storm surge barrier.

A man who originally opposed the damming started working at the Oosterschelde barrier’s information centre and that changed his mind. He tells the tale of when he used to go and stand on the dike on stormy lights and could see how many people’s upstairs and attic windows were lit; they all used to go upstairs as a precaution. Nowadays, this no longer happens because people feel protected by the storm surge barrier. Article about 35 years of the Oosterschelde surge barrier.

Translation of an odd saying

At one of the altercations with his sons, Henk exclaims, “You keep on accusing us of being experts who can’t see beyond our own interests, but what do you think you’re doing, then? Over-excited troublemakers who think you know about something when you haven’t a clue.” (My very loose translation) In fact, the standard version of the saying Henk uses is ‘hij heeft de klok horen luiden, maar weet niet waar de klepel hangt.’ The literal translation of that is ‘he heard the bell ringing without knowing where to find the clapper.’ It means something similar to ‘a little knowledge is a dangerous thing’ and is used when somebody has heard something about a subject and talks about it as if they are an expert or give advice on something they know little about. I can’t say I’ve ever heard anybody use it in a real conversation, but it jumped out at me because, 30 years ago, my driving instructor kept trying to get me to memorise a humorous distorted version, ‘hij heeft de melk horen klotsen, maar weet niet waar de tepel hangt’ which means ‘he heard the milk splashing, without knowing where to find the teat’. I assume my driving instructor thought it would be amusing (or perhaps titillating for him) to teach someone whose Dutch was still fairly rudimentary to produce a sentence that used the word ‘teat’, or in human terms, ‘nipple’. Come to think of it, he also enjoyed telling me that there was no law in the Netherlands that forbids you from walking around naked. The policeman in this book would not agree.

Random facts and comments

  • The English Channel is called ‘het Nauw van Calais’ in Dutch, the Straits of Calais, so it mentally belongs to the Continent. That makes it rather odd that the French themselves call it ‘la Chaîne Anglaise’, the English Channel.
  • Small farmers in the reclaimed polder land on the islands were granted their land under the Agriculture Act (Landbouwwet).
  • The start of the mussel-selling season is determined by the Mussel Advisory Commission.
  • Information about mussels.
  • Saying: ‘Je bent een uilskuiken’, literally ‘You’re an owl chick’ meaning you are a fool.

Footnotes with original Dutch text

  1. “Ze zeggen zo graag dat we ergens te jong voor zijn, denkt Valeer. We hebben geen ervaring. Misschien zijn ze zelf te oud, met hun standpunt onwrikbaar vastgenageld aan een ervaring. Ervaringen zijn als een anker. Je hebt het gevoel dat je levensschip er veilig aan verankerd ligt en je vergeet dat je daardoor ook niet meer weg kunt komen.” (pp.137-138)
  2. “Strijen geloofde in gezag. Anne geloofde in individuele vrijheid. Deze twee standpunten vinden elkaar zelden als de vertegenwoordigers van die standpunten van verschillende generaties zijn.” (p.39)
  3. “Met groot geduld probeerde hij sleutels, tastte met een ijzerdraadje, vijlde kleine randjes af van de sleutel die het meestbelovend scheen.”
  4. “Mensen uit de grote stad verbeelden zich altijd dat ze van een hogere orde zijn dan plattelanders. Een soort stamboek. Terwijl in werkelijkheid natuurlijk stedelingen zich verhouden tegen dorpelingen als koeien tot edelherten.” (p.34)
  5. “Anne was nog geen uur in huis of ze had al het gevoel te willen ontvluchten, weg uit die verstikkende sfeer, weg van dat eiland weg van ieder eiland, omdat een eiland zulke duidelijke grenzen heeft. […] De mensen op het eiland veranderden niet, veranderingen werden al gauw goddeloos of lichtzinnig genoemd. Het lijkt wel of mensen naarmate ze dichter bij de zee wonen onveranderlijker, conservatiever zijn, dacht Anne. Komt dat uit verzet tegen de veranderlijke aard van de zee, of is het angst voor het water – dodelijke zee? Of is de zee niet veranderlijk, omdat het altijd weer komt, altijd weer gaat, omhoog, omlaag, de hartslag van de eeuwigheid?” (p.61)
  6. “’Misschien hebben jullie, heeft jullie generatie, weer geleerd om je te verwonderen,’ zegt ze dan. ‘Wij zijn kinderen van de technische eeuw. En de techniek heeft zijn uiterste best gedaan om ons de verwondering af te leren. De techniek begrijpt alle dingen, beheerst alle dingen, verandert alle dingen.’

‘Ja,’ zegt Valeer, ‘zo is onze samenleving ingericht, zo wordt het ons geleerd. De mens, met zijn technische en wetenschappelijke kennis, zal de natuur wel even de wet voorschijven.’ (p.182)

Tessa de Loo: Meisjes van de suikerwerkfabriek (korte verhalen)

Vermakelijke korte verhalen van Tessa de Loo die later de klassieker De tweeling zou schrijven.

Meisjes van de suikerwerkfabriek
stond zo lang bij mij op de plank dat ik dacht dat ik het nooit zou uitlezen. Ik wou het niet wegdoen want stel dat één van mijn kinderen het voor school nodig had? En De tweeling vond ik toch ook zo mooi?Maar mijn boekenplanken zijn overvol en dit zou waarschijnlijk snel uitgelezen kunnen worden tussen het lezen van een dikke pil en het vertalen van een lange tekst door.

Bovendien ontdekte ik dat het tussen 14 en 21 februari 2020 de Week van het Korte Verhaal was, dat normaal gesproken (sinds 5 jaar) gepaard met de uitreiking van de J.M.A. Biesheuvel Prijs gaat. Helaas niet, dit jaar, want het niveau van de inzendingen was onvoldoende, blijkbaar. Jammer, maar ik moet toegeven dat ik korte verhalenbundels lastig vind om uit te lezen. Ik word vaak afgeleid door iets wat langer en waardiger is of lijkt. Net zoals bij dit boek. Ik ben immers in november 2018 begonnen en lees het pas februari 2020 uit. Niet alles vond ik boeiend en ik merk goed dat Tessa de Loo nog vrij jong was toen ze het schreef want het gaat vooral over tienermeisjes en jongere vrouwen. Toch is het de moeite waard en latere thema’s van haar zijn hier ook gebruikt: feminisme, coming of age, een ontsnappingswens.


Zijn vader ziet het al voor hem: zijn leven als manager van een beroemde zanger en gitaarspeler. Toms muzikale toekomst wordt beperkt door het soort muziek (rock ‘n roll is king), de kosten (een viool is duur), zijn slapend zusje en nog meer. “Ik moet een instrument kiezen, dacht Tom, dat klein is en geen geluid maakt.” Uiteindelijk is een beslissing gemaakt.


De titel is van een grappig liedje van Drs P over vrouwen die bij de Jaminfabriek werkten. De tekst was een beetje dubbelzinnig, over ‘uitpakken en inpikken’; bedoelde hij nou de snoepjes of de meisjes? In Tessa de Loos verhaal zijn het de vrouwen die iets gaan uitpakken. Gezeten in het treincoupé waar ze elke dag heen en weer reizen, praten mollige Cora, verleidelijke Trixie, de breiende Lien en het ik-persoon na over wat ze gedaan hebben. We weten nog niet wat.

* ‘Een van u zal mij voor zonsopgang verraden’, zegt Trixie als grapje. Ik vraag me af of het tegenwoordig nog zo vanzelfsprekend is dat lezers zulke bijbelse teksten als zodanig herkennen. Net zoals ik vast toespelingen op Griekse mythes of joodse tradities mis. Bij de Bijbel en Shakespeare gaat het vaak nog goed, maar ik weet zeker dat mijn kinderen andere referentiepunten hebben uit films (m.n. Harry Potter en Pirates of the Caribbean), televisie (Pokémon, Big Bang Theory) en gaming. Die referenties zijn net zo intelligent en sprekend als eeuwenoude spraken, maar missen de link met de geschiedenis, al zijn de nieuwe vaak op de oude gebaseerd. Voor wie het wil weten is er de geweldige site, maar laten we eerlijk zijn, zelfs de meest geleerd onder ons herkent niet alle mythes, legendes en referentiebronnen. En auteurs kunnen naar iets refereren zonder het zelf te weten; sommige dingen zijn zo diepgeworteld in het cultuur. Bovendien brengen lezers altijd hun eigen achtergrond en leeservaringen mee en creëeren dus een eigen leesbeleving en interpretatie van alles wat ze lezen.

Humor: “Het is geen pretje, dacht ik, om je hele leven met mijn vader op te trekken. Ik ben er nu al doodop van.” Een regel die vast goed ontvangen wordt door elke scholier die dit voor de lijst gaat lezen.

Het lot van vrouwen wordt hier verteld aan de hand van de verschillende vrouwen. Zeurende vaders, ontmaagding zonder liefde, het ondankbare verzorging van een echtgenoot, huiselijk geweld en mannelijke jaloezie zonder reden, mannen die in de gaten gehouden moeten worden zodat ze geen kans krijgen vreemd te gaan… In dit verhaal wreken de vrouwen alle vernederingen die ze zelf meegemaakt hebben. Schokkerend.

“ ‘Trek een man een uniform aan,’ zegt Trix, ‘en hij krijgt meteen capsones.’ Uniformen dat zijn, nog steeds, de Duitsers. In kolonnes optrekkend, met stampende laarzen, de hand gestrekt, liederen dreunend, zo marcheren ze nog in archieffilms, de boeken en geheugens van allen die het gezien hebben.” (p.59)

Muzikale thema
Is muziek een link tussen de verhalen? In Muziekles en Meisjes, komt Elvis er in voor.In Meisjes en Rose komt het gedachte in voor dat ouders kinderen, met name meisjes, kunstmatig jong willen houden.In Muziekles danst Tom voor een oude spiegel “die de spiegelbeelden van generaties van Lisa’s familieleden opgeslorpt had”. In Rose ziet het meisje “In het van ouderdom verweerde glas van de gangspiegel zag ik mezelf langssluipen , voorovergebogen, met opeengeklemde lippen.” Misschien is de spiegel ook een thema? Het wordt ook in het voorbijgaan in Paxos gebruikt, maar dat is misschien toeval.

Opgezochte woorden

Ik woon al zo lang in Nederland dat ik nauwelijks een woordenboek nodig heb. Maar af en toe kom ik nieuwe woorden tegen of wil er een opmerking erover maken, zoals deze:

bressen – breaches (net als ‘once more unto the breach, dear friends’): “Hoe kunnen er in het warme gevoel van lotsverbondenheid, dat door mij heen stroomt, steeds bressen geslagen worden door de beklemmende gedachte, dat mijn medeplichtigheid daarvan de oorzaak van is?” – How can it be that the warm sense of comradeship streaming through me is continually breached by the oppressive thought that I am equally guilty?

krentenweger – gierig mens, iemand die de regels precies toepast

deerniswekkend – pathetisch

schijtluis – scaredy cat

verflenst – verlept (wilted)

tochtlatten = bakkebaarden


Het meisje heeft voor het bezoek iets onvergeeflijks gezegd.“De jurk gunde me niet dat ik groeide; ik verdacht mijn moeder ervan me kunstmatig kind te willen houden.” Het doet me denken aan Alice in Wonderland. Het meisje snapt aan het eind niet hoe de situatie gered is tussen haar ouders en de baas met vrouw. Misschien heeft haar opmerking de ongemakkelijke samenzijn een vrolijke noot gegeven die er anders niet was geweest; blijkbaar heeft Meneer de Gaai een onverwacht gevoel voor humor. Een groot deel van het verhaal gaat over een verloren kat, maar dit blijft los van het verhaal van de baas.


Over een jong meisje dat van alles meemaakt totdat ze zich ‘s nachts verdwaalt bij het spelen van een verkennersspel en in slaap valt midden in de kamp van een groep padvinders. ‘s Ochtends wordt ze gevonden. “Voor iemand met zulke idiote kwastjes aan zijn kniekousen was ik niet bang.” (p.125)


Op het eilandje Paxos bij Korfoe proberen het verveelde stel Richard en Berber aan de andere toeristen te ontsnappen, zij op haar veel te hoge witte schoenen waarvan ze blaren krijgt. Richard is onuitstaanbaar, Berber te onderdanig. Ik verwachtte dat de mooie Griekse vrouw op de boot een Griekse godin zou zijn die wraak zou nemen, maar helaas.

De wetten van Connie Palmen (1001 boek)

Studente filosofie neemt lessen in mansplaining en wordt zelf gek? Hoe een onschuldig catholiek meisje uit de provincie de kunst van het leven bij mannen zoekt in de hoofdstad en het hoge noorden en uiteindelijk leert zelf de touwen in handen te nemen, maar kan het niet aan? Het debut van Connie Palmen is een en al raadsel voor mij, maar geleidelijk aan begin ik een aantal dingen te begrijpen. Hoe dit feministisch is, bijvoorbeeld. En hoe een deel ervan afgeleid is van het middeleeuws verhaal van Moenen en Mariken.


Ik had moeite met dit boek. Tegen het eind zegt de vertelster het zelf, “Het is te veel, te veel thema’s, te veel motieven, te veel meesters, te veel talen, onaffe verhalen, tegenstrijdigheden, van alles te veel.” (p.174)

Zonder ironie (of wel?) laat ze de hoofdpersoon over de boeken van Thomas Mann zeggen:

“Hij wil volgens mij alleen laten zien dat hij veel boeken gelezen heeft en ook nog in staat is zelf iets te doen met al die filosofieën en theorieën.” (p.56) Pretentieus dus. Het geldt ook voor De wetten.

7 mannen, 7 wijsheden?

De vertelster van De wetten is een studente filosofie in de jaren 80, zoekend naar richtlijnen voor het leven. Behalve erover te lezen trekt ze lessen uit de mensen die ze tegenkomt. Toevallig (of niet) zijn het allemaal mannen, alhoewel ze natuurlijk ook een paar vrouwen tegenkomt. Ieder van de zeven mannen in dit verhaal (en nog een paar die tussendoor genoemd worden) staan voor een verschillende levensfilosofie en wijsheid. Er zijn verschillen in leeftijd (er is maar één die jonger is dan onze hoofdpersoon) maar allemaal hebben ze zwaktes, vaak fysische mankementen. Het verhaal van haar relaties met de mannen wordt een sort raamvertelling.

Op zoek naar de wetten van een gelukkig leven

“Toen ik nog maar weinig boeken gelezen had onthield ik met het grootste gemak de wetten voor iedere vorm van goed gedrag, het correcte optreden, de juiste handelswijze. Zonder wetten wist ik me geen raad. De anderen ook niet, dacht ik nog. De moeilijkheden doken op toen ik meer boeken ging lezen en ontdekte dat er over hetzelfde onderwerp meerdere en ook verschillende wetten bestonden. Ronduit tragisch werd het, toen ik in de gaten kreeg dat de anderen weliswaar wetten in hun hoofd hadden, maar zelden of nooit boeken lazen.” (p.25)

De ik-figuur probeert een eigen filosofie op te bouwen maar verliest zichzelf erin. Zoals ze zei, de astroloog “bracht me altijd op nieuwe ideeën, legde verbanden waar ik zelf niet zo gauw op kwam en haalde al zijn beeldmateriaal bij de goden en godinnen, die ik op mijn beurt weer geschikt vond om ze te verbinden met iets waarin ik mij op dat moment verdiepte. Mythen kun je op geen betere manier leren kennen dan door iemand voor wie ze nog een levend onderdeel vormen van de werkelijkheid.
“Zo kregen langzamerhand ook de mensen waar ik voor langere of kortere tijd mee omging het karakter van een personage in de altijd zo eigenaardige verhalen van de astroloog.” (p.32) Ze maakt dus een eigen mythologie, een eigen sterrenhemel.

I. De astroloog

De astroloog wint vrouwen over door hun sterrenbeeld te raden en, vreemd genoeg vinden ze dat genoeg om zijn onaantrekkelijkheid te overbruggen. Dat trucje heeft hij nodig omdat hij afstotelijk is: “Samen met zijn lichaam kwam ook een compacte geur mijn richting uit, de geur van een stoffig, uitgedroogde kadaver.” (p.12) De astroloog kramt een hoop onzin uit. “Als je Hermes in het huis van het geheim hebt staan en dus in het huis waar je jezelf het meest verbergt en eenzaam bent, zou het kunnen zijn dat je ook je ontdekkingen en je kennis niet direct aan mensen kunt overbrengen. Voor de meeste mensen is het twaalfde huis een akelig huis, maar wat voor de een angstaanjagend is kan voor een schrijver onontbeerlijk zijn.” (p.18)

Filosoferen over het schrijven

De vertelster legt het moeilijk uit. “Je zit stil en schrijft, je schrijft alles naar waarheid op, leest de zinnen over en ontdekt tot je grote ontzetting dat de waarheid geschreven staat alsof het een leugen is, erger dan de leugens van alledag en bovendien nog lelijk ook. Daarom schrijven heel veel mensen, maar worden weinig mensen schrijver.” (pp.19-20) Maar, “Als je zonodig schrijver wilt zijn moet je boeken schrijven, daar komt het op neer.” (p.23)

De astroloog had tekens nodig om zijn leven te leiden, de schrijfster maakt zelf iets zinnigs van wat er op haar pad komt. Ze maakt orde in de chaos.

De astroloog is geobsedeerd met Van Gogh, maar het is een antipathie. Hij gaat graag naar de plekken waar Van Gogh heeft gewoond, daarom Arles. Maar waarom niet Nuenen? Van Gogh heeft zelfs een tijdje in Londen en Ramsgate gewoond. Ik wist niet eens dat hij in Ramsgate gewoond heeft en dat verbaast me; ik ben er zelf geboren en ging daar naar de middelbare school en toch heb ik dit nooit eerder gehoord.

II. De epilepticus

“Openbare gebouwen kunnen aan de buitenkant de geschiedenis vasthouden, als ze in gebruik blijven zal de binnenkant de kleur aannemen van het heden. […] In ieder geval weet iedere eeuw zich weer opnieuw listig te nestelen in de plooien van hun kleren, in de choreografie van hun gebaren, in de klankkleuren van hun woorden en in de dramatiek van hun emoties.” (p.38)

III. De filosoof

In dit hoofdstuk volgt de hoofdfiguur colleges bij de charismatische De Waeterlinck, op aanraden van de epilepticus. In het begin vindt ze hem onweerstaanbaar omdat ze op oudere mannen met een bepaalde uitstraling valt, maar als ze echt dichterbij komt (letterlijk), valt hij haar tegen.

“Ik was verslingerd aan Foucault” (p.81) zegt de vertelster, een woordgrapje over de filosoof Foucault en de slinger van Foucault, van de fysicus Léon Foucault.

“De persoonlijkheid was net zo’n grote mythe als de vrijheid van Mijnheer Sartre en omdat er niets was dat ik meer begeerde dan het hebben van een persoonlijkheid, luchtte het mij erg op op eens te denken dat zoiets misschien helemaal niet bestond en ik mij met andere zaken bezig kon gaan houden.” (p.82)

Onbekende woorden:
inhaligheid – hebzucht (Eng. greed, avarice, maar ik denk hier meer in de zin van ‘selfish’, d.w.z. egoïstisch).
fiducie – vertrouwen

Dit hoofdstuk eindigt met citaten, uiteraard in het Duits, van Kierkegaard en Kafka. Hoe pretentieus!

IV. De priester

Op zijn beurt geeft De Waeterlinck de hoofdpersoon een introductie tot de priester Clemens Brandt, wiens filosofische boeken ze graag leest. Hij blijkt een vervallen priester te zijn, tot haar ontsteltenis. Ze heeft zich voorbereid op een echte priester die niet in haar als vrouw geïnteresseerd is, maar niets is minder waar.

Moenen en Mariken, of een moderne Mariken van Nieumeghen

Ik heb een heel interessant artikel over dit deel van het boek gevonden, waarin gesteld wordt dat Marie hier dienstdoet als Mariken in het middeleeuws mirakelspel van Mariken van Nieumeghen, terwijl de ex-priester de rol van de duivel speelt. In het verhaal noemt de duivel (Moenen) haar Emmeken (Em voor de priester) die net zo lelijk is als Moenen en belooft haar alle talen en de zeven vrije kunsten te leren (grammatica, dialectic/logica, retorica, aritmetica, geometria, musica en astronomia. Nu vraag ik me af of de 7 mannen elk een van de kunsten vertegenwoordigd. Blijkbaar wel volgens dit blogartikel van Sven de Vreese. Dit wordt in minder duidelijke woorden ook verteld op de site van dbnl.

Plagiaat of bewondering voor Cees Nooteboom?

De filosoof De Waeterlinck zegt tegen haar dat “Omdat je Brandt als schrijver bewondert dicht je hem een oorspronkelijkheid toe die je zelf niet bezit. Maar ook zijn boeken zijn weer uitwerkingen van wat een andere schrijver heeft laten liggen.” (p.98) Toen ik begon met mijn review van dit boek was het thema van plagiaat alweer actueel na een artikel in The Guardian over plagiaat plus een strip van Tom Gauld.

Het hoeft natuurlijk geen plagiaat te zijn; het kan ook een eerbetoon zijn. En zo kwam ik na het lezen erachter dat Connie Palmen in het Nederlands afgestudeerd is op een scriptie over het boek In Nederland van Cees Nooteboom. Ze heeft dus bijna 100% zeker veel van Nooteboom gelezen tot dan toe. Philip en de anderen van Nooteboom, zijn debutroman (net als De wetten) heeft ook catholieke, filosofische ideeën. Palmen heeft vast veel van hem overgenoment. Ze gebruiken vergelijkbare thema’s, net zoals Marie Deniet de ideeën van haar mannelijke vrienden absobeert. Zou haar ontmoeting met haar idool (in het boek De priesterfilosoof) op een ontmoeting met haar literair idool Cees Nooteboom gebaseerd kunnen zijn? Mw Palmen geniet ervan om haar boeken met dit soort puzzels en halfwaarheden vol te proppen. Ze noemt haar boeken ‘autobiofictie’. Ze worden ook als sleutelroman (roman à clef) beschreven, een romansoort dat makkelijker te bewerkstelligen is in Nederland waar de uitgeversbranche en schrijverswereld kleiner en hechter (ook venijniger misschien) is dan in grotere taalgebieden.

V. De fysicus

Dit hoofdstuk gaat over de vergelijking tussen de haast middeleeuwse astroloog en de modern ideeën van de fysicus over het heelal, terwijl ze zelf alletwee als kinderen haast hetzelfde meemaakten en samen speelden. Volgens deze man gebruiken fysici “toestellen, waarmee ze proeven deden om te bewijzen dat niets meer met volledige zekerheid te bewijzen valt.” (p.133) Dit hoofdstuk is eigenlijk meer een verklaring van hoe de astroloog zo gericht op signalen van buitenaf geworden is. Hier is Marie degene die actief verleidt; begint ze meer op een man te lijken?

VI. De kunstenaar

Alleen als haar scriptie af is noemt iemand (De Waeterlinck) haar naam voluit: Marie Deniet. “Het enige wat ik nog in het vooruitzicht had was de rituele afsluiting van het uitstel zelf.” (p.154)

“Je leeft in een voortdurend uitstel. Je praat over betekenissen, maar je stelt het geven van betekenis steeds uit. (…) Je verzamelt alleen maar mogelijkheden en al die mogelijkheden die nog gerealiseerd moeten worden, maken je onrustig en ongelukkig. Het wordt er steeds meer, steeds meer dingen en boeken. Ze liggen daar maar te wachten op jou en blijven waardeloos, zolang jij ze niet aanraakt.” (p.171)

Marie is echt verliefd op hem en wil hem redden, maar door te direct zijn problemen te verwoorden, jaagt ze hem weg. Je kunt wel te eerlijk zijn. Bovendien, alles wat ze tegen hem zegt geldt ook voor haarzelf. De kunstenaar is in een impasse geraakt met zijn werk; zij wil hem weer inspireren, maar – net als mannen vaak doen – ze komt met allerlei adviezen. Het wordt haar niet in dank afgenomen. ‘Mansplaining’ avant la lettre, maar dan omgekeerd.

VII. De psychiater

De vader van Daniël die de psychiater van Lucas Asbeek (de kunstenaar) is, wordt ook de psychiater van Marie. Het laatste hoofdstuk van het boek is veel te stream-of-consciousness voor mij. Misschien staat er in dat gedeelte de clou tot het gehele boek, maar ik heb het zelf niet kunnen ontdekken. Ik moet verder op internet gaan zoeken naar andere meningen, maar dat kan nooit de bedoeling zijn geweest; De wetten is voor het internettijdperk geschreven.


Hier heb ik een artikel over de processie in Sint Odilienberg gevonden.

Anoniem – het gebruik en ongebruik van namen

De astroloog heeft in het hoofdstuk over hem geen naam. De ik-persoon ook niet. Hierdoor kan ik niet loskomen van het idee dat ‘ik’ Connie Palmen zelf is. Als de astroloog in Frankrijk verblijft, schrijft hij haar aan als Monsieur Lune. Later blijkt hij Miel Van Eysden te heten. Ik weet niet waarom de fysicus Van met een hoofdletter schreef in zijn brief.

Bij de epilepticus weten we dat hij Daniël Daalmeyer heet, DD op de bel. Hij noemt haar Theresa; ik weet niet waarom. Hij is mooi, superintelligent, maar zij vindt hem niet aantrekkelijk omdat hij te jong is.

De filosoof heeft aanvankelijk alles wat haar wel aantrekt. Hij heeft een aantrekkelijke Vlaams tongval en hij heeft ‘de kop’; hij is haar type en ze valt op oudere mannen. Maar als ze letterlijk dichterbij komt, ziet ze fouten in zijn gezicht en gedrag. Ze kent zijn achternaam omdat Daniël hem aanbeval en vindt later zijn voornaam uit: Guido De Waeterlinck. Eerst wil ze een relatie met hem, maar eindigt toch dichterbij de groep oudere aanhangers, met name Lászlo Kovács. Ze leert ook de namen van de anderen: Aäron Mendes da Costa, Katharina Riwalski (rode haren) en de Duitse Ilda Müller. Lászlo distantieert zichzelf van haar door haar aan te spreken als ‘Scervusc kislany’, zoiets als ‘aardig meisje’, en noemt zichzelf ‘de bolond’, ‘oude dwaas’.

Ze wordt aan de priester voorgesteld door De Waeterlinck die als begeleider voor haar scriptie fungeert. Het is een schrijver die ze erg bewondert: Clemens Brandt, maar ze ontdekt net voor de ontmoeting dat hij ook priester is geweest. In zijn briefaanhef ontdekken we dat zij M. Deniet heet en bij hun ontmoeting noemt hij haar Em. Hij refereert aan ‘het stuk van mejuffrouw Em’ omdat zij nooit haar naam voluit geschreven heeft. En later noemt hij haar Emmeke, een verwijzing naar het verhaal van Moenen en Mariken.

“Psychologisch gezien is het een vreemd iets, een naamsverandering. Ik ben gedoopt als Petrus Hendrikus en werd thuis Piet genoemd. Als jezuïet heb ik ten slotte de naam Clemens aangenomen. Ik had zelf voor Gabriël geopteerd, maar die naam was al vergeven.” (p.100) Het is dan vreemd dat hij haar vraagt een andere naam te accepteren. Hij is lelijk en misvormd maar heeft een mooie stem waar ze wel op valt.

De fysicus kent Marie al uit de verhalen van de astroloog, maar alleen als monsieur Lune. Hij heet Hugo Morland met een vrouw Sybille die ook fysicus is; het stel heeft daardoor de bijnaam ‘de Curies’.

De kunstenaar, Lucas Asbeek “Hij heeft het gezicht in de meest volmaakte vorm.” “Een goed kunstwerk is een kunstwerk dat de waarheid raakt en de waarheid kun je nooit op de conto van een persoon zetten, daar hangt geen naamkaartje aan. Volgens Lucas Asbeek zou alle kunst net zo anoniem als de waarheid moeten zijn.” (p.149)

Connie Palmen legt dit advies dus ook naast zich neer omdat ze zo vaak sleutelromans en ‘autobiofictie’ schrijft.

In een artikel uit Vrij Nederland vertelt Connie Palmen veel over haar ideeën over schrijven, inclusief een stuk over De wetten. Deze citaat over literaire genres vond ik erg interessant:

“Wat ze in de literatuur en in de wetenschap een genre noemen, dat is eigenlijk het geslacht van een tekst. Ze schrijven daarmee voor hoe een tekst zich moet gedragen, alsof ze een lot en een lichaam zou hebben en zou moeten gehoorzamen aan onveranderlijke natuurwetten. Dat hoeft ze niet.

Genres kun je veranderen door eens andere teksten te schrijven. En om die mogelijkheid gaat het mij.”

Mijn gevoelens over De wetten

Persoonlijk vond ik De wetten een ingewikkeld boek. Er zitten niet zoveel kronkels in de taal, maar Connie Palmen gaat langdradig vertellen over de verschillende mannen en ik vroeg me steeds af, waar gaat dit over? Ik heb nooit filosofie gestudeerd (niet aan mij besteed) en denk steeds, mis ik hier iets? Speelt elke man de rol van een bepaalde filosofische stroming? Ze heeft een socratische dialoog met de kunstenaar, geloof ik, maar verder kom ik niet.

Het is het soort boek waar ik de neiging heb de reviews van anderen te lezen terwijl ik nog aan het lezen ben, en dat is nooit een goede teken. Zo heb ik iets opgepikt dat het hoofdstuk met de priester, Clemens Brandt, een toespeling is op Mariken van Nijmegen, maar ik ken het verhaal niet goed genoeg om dat er zelf uit te halen. Kortom, het is alsof Connie Palmen aan het opscheppen is over hoeveel ze van Filosofie en Literatuur weet juist om me dom te laten voelen. En ik ‘moest’ het (van mezelf) uitlezen omdat het op de 1001 boekenlijst staat en ik wil begrijpen waarom het daar staat, maar ik denk dat ik er toch niet achtergekomen bent. Misschien is het in de lijst puur en simpel omdat het uit een bepaalde tijd komt, met een vrouwelijke auteur, het is niet al te lang en ook nog (geloof ik) in het Engels beschikbaar.

Misschien kan deze review in het Engels mijn vragen beantwoorden.